بود نور نبى خورشيد اعظم * گه از موسى پديد و گه ز آدم وجود اوليا او را چو عضوند * كه او كل است ، ايشان همچو جزوند همان‌طورىكه مصنف علامه « اعلى اللّه قدره » در آخر فصل تاسع بيان نمود ؛ نبوت چون صفت خلقى است منقطع مىشود ، و ولايت چون صفت الهى است انقطاع نمىپذيرد . و بعد از انقطاع نبوت تشريع و اتمام دائرهء رسالت و نبوت و ظهور ولايت از مقام باطن وجود بمقام ظاهر قطبيت ، منتقل باولياء مىشود ، تا آنكه بظهور خاتم اولياء ، مهدى موعود در آخر زمان ختم شود ، و قيامت قائم گردد « 1 » . انبياء عليهم السلام ، باعتبار جنبهء ولايت كه مقام باطن نبوتست به حضرت الهيه ، راه پيدا مىنمايند . مقام باطن ولايت خاتم انبياء « ع » مقام جامعيت اسم اعظم و مرتبهء وحدت صرف و اتحاد آن مقام با اسم اعظم است . و حضرت خاتم باعتبار باطن وجود ، عين اسم اعظم است . ظهور اسم اعظم با جميع مراتب و شئون خود ، كه موجب ظهور تجلى حق بجميع اسماء و صفات است ، از مشكاة خاتم الاولياء خواهد بود ؛ و حضرت مهدى « ع » باعتبار مقام ظهور و تجلى در عالم وجود ، متحقق باسم اعظم است ، و اين مقام از براى احدى از انبياء و اولياء عليهم السلام ثابت نيست . صاحب اين مقام ، واسطهء بين حق و انبياء و اولياء است . حقيقت خاتم اوليا نيز باعتبار اتحاد با مقام اسم اعظم ، واسطهء بين حق و جميع انبياء و اولياء است . اين حقيقت ، چون متحد با اسم اعظم است ، واسطهء ظهور عقول طولى و عرضى و

--> ( 1 ) . استاد علامه ، آقاى ميرزا احمد آشتيانى « أدام الله تعالى حراسته » ، در حواشى خود بر شرح فصوص قيصرى و رساله‌اى كه در ولايت تصنيف فرموده‌اند ، قول محيى الدين را كه قائل به خاتميت عيسى نسبت بولايت محمديه است ، حمل بر ولايت عامه كرده‌اند ، و معتقدند كه محيى الدين حضرت مهدى را خاتم ولايت مطلقه محمديه مىداند ، و عيسى قهرا تابع آن حضرت مىشود ، - ولى اين گفته با صريح عبارت فتوحات مخالف است ، چون محيى الدين تصريح كرده است كه عيسى افضل از جميع اولياى محمديين است . در جاى ديگر ، حضرت على را اشرف و افضل از جميع انبياء غير از حضرت ختمى مرتبت مىداند . ما كلام او را از موارد مختلف فتوحات و فصوص نقل كرديم .